Odwrót
Był to, rzecz jasna, szczyt hipokryzji - to przecież sam Józef Stalin zarządził o sposobie przeprowadzenia kolektywizacji. W każdym bądź razie zdał sobie w zimie roku 1930 sprawę, że przesadził - w Rosji zaczęło wrzeć, zaistniała naprawdę realna groźba powszechnego buntu chłopskiego, który z pewnością skończyłby się kolejną rewolucją i odepchnięciem bolszewików od władzy. Wobec tegoż Stalin odciął się od takiego charakteru kolektywizacji i pozwolił, by połowa - to jest 5,5 milionów ludzi! - powróciła do indywidualnej gospodarki. Było to niebywałe wręcz marnotrawstwo - ludzie ci bowiem w wielkiej mierze jeszcze niedawno wybijali własne zwierzęta i niszczyli swój sprzęt rolniczy, by po chwili powrócić do samodzielnego uprawiania roli... W takiej sytuacji nie mieli żadnej sposobności by to czynić, stali się całkowitymi bankrutami. Rozpoczęła się więc dość spora migracja ze wsi do miast, co zresztą okazało się bardzo potrzebne - równocześnie z kolektywizacją ruszał bowiem plan wielkiej industrializacji. Tak więc zimą 1930 skolektywizowanych było 30% gospodarstw. Zarządzono teraz znaczne spowolnienie dalszej kolektywizacji - ostatnie gospodarstwa zostały włączone do ruchu kołchoźniczego w roku 1937, choć większość była skolektywizowana już w 1934.